Vroegmoderne tijd, ergens tussen 1450 en 1750. Oorlog, misoogst, ziekte, een dorp zonder uitleg voor wat het overkomt. Angst zoekt een adres. De gemeenschap wijst een buurvrouw aan. Heks. Geen bewijs nodig, geen onderzoek, geen twijfel toegestaan. Alleen een schuldvraag die dringend een antwoord eist, en een vinger die dat antwoord aanwijst.
2026. Iemand gedraagt zich moeilijk. Manipuleert, wil altijd gelijk, luistert niet. Geen diagnose, geen dossier, geen professional die er ooit naar gekeken heeft. Eén iemand roept 'narcist'. De groepschat neemt het over. Brandstapel. Metaforisch deze keer, maar hetzelfde mechanisme. Een probleem zonder makkelijke uitleg krijgt een schuldige aangewezen, en het gesprek is gesloten voor het goed en wel begonnen is.
Ik zeg het hardop: narcisme is een modewoord geworden. Sneller uitgesproken dan een goeiemorgen.
En het klopt niet eens met de cijfers. Onderzoekers zochten het uit over veertig jaar data, meer dan een half miljoen mensen, vijfenvijftig landen. Conclusie: narcisme stijgt niet. Eerder een lichte daling. Geen epidemie. Wel een verhaal dat we elkaar aanpraten omdat het lekker makkelijk wegzet.
Even apart zetten, want dit is belangrijk.
Iemand met een echte diagnose - narcistische persoonlijkheidsstoornis - heeft daar nooit voor gekozen. Niemand kiest 's ochtends bij het ontbijt voor een stoornis. Het brein bouwt een verdedigingssysteem, vroeg, vaak al in de kindertijd, tegen prikkels van buiten die als aanval voelen. Tegen de tijd dat jij als volwassene tegenover die persoon staat, staat dat systeem er allang. Vastgeroest. Geen aan-uit-knop.
Begrip vinden is geen vrijbrief. Het is een spiegel.
Ik praat het gedrag niet goed. Agressie, manipulatie, gaslighten - niet oké, nooit oké, ik zal het nooit oké noemen. Wie ermee moet leven, draagt echte schade. Dat ontken ik geen seconde.
Maar begrip vinden is iets anders dan goedpraten. En als jij leeft met iemand die je structureel kleineert, manipuleert of klein houdt: bescherm jezelf eerst. Altijd. Dat staat hier los van.
Waar ik het wel over heb: het label zelf. 'Narcist' valt steeds vaker na één ruzie, één verhaal via via, één post die iets herkenbaars zegt. Niet na maanden kijken naar een patroon. Dat onderscheid - patroon versus incident - is precies waar het om draait. Voor ik het woord gebruik, stel ik mezelf een vraag die weinig mensen zich nog stellen: heb ik hier zicht op een patroon, of grijp ik naar het snelste woord omdat de rest te ingewikkeld is? Die vraag geldt voor de groepschat die oordeelt op een half verhaal. Die geldt evengoed voor wie er middenin zit en het voor het eerst hardop uitspreekt.
Van de heksenjacht kijken we nu terug met verbijstering. Niet om hoe bizar het bijgeloof was, maar om hoe makkelijk een gemeenschap een schuldige verzint zodra de angst hoog genoeg oploopt en de uitleg ontbreekt. Over vijftig jaar kijkt iemand terug naar 2026. Naar hoe we met een half woord en zonder dossier iemand op de brandstapel gooiden, omdat een schuldige aanwijzen makkelijker is dan het probleem zelf onder ogen komen.
Ik wil daar niet bij horen.
Twijfel je zelf of het bij jou om een patroon gaat of om een incident? Daar zit een verschil tussen dat een label nooit vertelt. Op de narcisme-pagina vind je een objectief instrument, geen vingerwijzing.
Danker